काठमाडौं — नेपाल सहित दक्षिण एसियाका विभिन्न देशहरूमा मनाइने होली पर्व प्राचीन धार्मिक परम्पराबाट विकसित हुँदै आधुनिक सामाजिक उत्सवका रूपमा स्थापित भएको छ। वसन्त ऋतुको आगमनसँगै फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व नेपालमा “फागु पूर्णिमा” नामले परिचित छ।
पौराणिक कथाअनुसार होलीको सुरुआत दैत्य राजा हिरण्यकश्यप, उनका छोरा प्रह्लाद र बहिनी होलिकासँग जोडिएको छ। विष्णुभक्त प्रह्लादलाई दण्ड दिन होलिकाले अग्निमा बस्दा स्वयं जलेर नष्ट भएको र प्रह्लाद सकुशल बाँचेको कथालाई असत्य माथि सत्यको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यही विश्वासका आधारमा पूर्णिमाको अघिल्लो साँझ “होलिका दहन” गर्ने चलन रहेको छ।
धार्मिक विश्वाससँगै होली पर्व कृष्ण र राधाको प्रेम र रंग खेल्ने परम्परासँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। कृष्णले राधा र गोपीहरूसँग रंग खेलेको कथाले होलीलाई हर्ष, उमंग र प्रेमको प्रतीक बनाएको विश्वास गरिन्छ।
इतिहासकारहरूका अनुसार नेपालमा होली लिच्छवी र मल्ल कालदेखि नै मनाइँदै आएको पाइन्छ। मल्लकालीन समयमा दरबार क्षेत्रमा विशेष उत्सव आयोजना हुने गरेको उल्लेख भेटिन्छ। पछिल्ला शाह र राणा शासनकालमा पनि यो परम्परा निरन्तर रह्यो। राजधानी काठमाडौंको बसन्तपुर दरबार क्षेत्रमा “चीर” गाड्ने र आठ दिनपछि ढाल्ने परम्परा अझै कायम छ, जसलाई होलीको औपचारिक सुरुआतको संकेत मानिन्छ।
हालका वर्षहरूमा होली सामाजिक सद्भाव र एकताको पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको छ। पहाडी जिल्लाहरूमा फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन र तराई क्षेत्रमा त्यसको भोलिपल्ट रंग खेल्ने चलन छ। सर्वसाधारणले एकअर्कालाई अबिर र रंग लगाएर, पानी छ्यापेर तथा गीत–संगीत र नाचगानका साथ उत्सव मनाउँछन्।
विश्वमा होली: सीमाना पार गरेको रंगको उत्सव
दक्षिण एसियाबाट सुरु भएको होली पर्व आज विश्वका विभिन्न देशहरूमा उत्साहका साथ मनाइँदै आएको छ। मूलतः भारत र नेपालमा प्रचलित यो पर्व प्रवासी समुदाय र सांस्कृतिक आदान–प्रदानका कारण अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा फैलिएको हो।
एसिया: भारत र नेपाल बाहेक पाकिस्तान र बंगलादेशका केही क्षेत्रमा पनि हिन्दू समुदायले होली मनाउने गरेका छन्।
युरोप र अमेरिका: संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, क्यानडा र अष्ट्रेलियाजस्ता देशहरूमा भारतीय र नेपाली मूलका समुदायले ठूलो संख्यामा रंग उत्सव आयोजना गर्ने गरेका छन्। कतिपय स्थानमा “Festival of Colors” नामले सांस्कृतिक कार्यक्रम, संगीत महोत्सव र सामूहिक रंग खेल्ने कार्यक्रमसमेत आयोजना हुन्छ।
क्यारिबियन र अन्य देश: त्रिनिदाद र टोबागो, सुरिनाम र मौरिससजस्ता देशहरूमा पनि भारतीय मूलका नागरिकको प्रभावका कारण होली राष्ट्रिय स्तरमै चर्चित पर्वका रूपमा मनाइन्छ।
विदेशमा मनाइने होलीले सांस्कृतिक पहिचान जोगाइराख्ने मात्र नभई बहुसांस्कृतिक समाजमा आपसी समझदारी र मित्रता बढाउने माध्यमका रूपमा पनि काम गरेको विश्लेषकहरू बताउँछन्। यसरी, धार्मिक परम्पराबाट सुरु भएको होली आज विश्वव्यापी सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ।
हिन्दु बाहेकका समुदायमा होली:
मूलतः हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित मानिने होली पर्व पछिल्ला वर्षहरूमा धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर सामाजिक तथा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा फैलिएको देखिन्छ। नेपाल र भारतमा मात्र होइन, विश्वका विभिन्न देशहरूमा पनि विभिन्न धर्मका मानिसहरूले होलीमा सहभागिता जनाउने गरेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार होलीको मूल धार्मिक पृष्ठभूमि हिन्दू धर्मसँग जोडिए पनि यसको सामाजिक स्वरूपले अन्य समुदायलाई पनि आकर्षित गरेको छ। नेपालमा बौद्ध, किराँत, मुस्लिम तथा इसाई समुदायका केही व्यक्तिहरूले मित्रता र सामाजिक सद्भावको रूपमा होली खेल्ने गरेका उदाहरण भेटिन्छन्।
त्यस्तै, संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत र अष्ट्रेलियाजस्ता देशहरूमा “Festival of Colors” नामले आयोजना हुने कार्यक्रमहरूमा विभिन्न धर्म र समुदायका मानिसहरू सहभागी हुने गरेका छन्।
धार्मिक अगुवाहरूका अनुसार, होलीलाई आस्थाको विषयभन्दा बढी सांस्कृतिक र सामाजिक मेलमिलापको अवसरका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यद्यपि, सबै समुदायले औपचारिक धार्मिक अनुष्ठान भने अनिवार्य रूपमा अपनाउने गर्दैनन्।
यसरी, होली पर्व मूलतः हिन्दू परम्पराबाट सुरु भए पनि आज सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विभिन्न धार्मिक समुदायबीच साझा रूपमा मनाइने अभ्यास बढ्दै गएको देखिन्छ।
होली पर्वले नेपाली समाजमा पारेका प्रभाव
नेपालमा फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने होली पर्वले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ। समयसँगै यसको स्वरूप परिवर्तन हुँदै आएको भए पनि समाजमा यसका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्ष देखिएका छन्।
सकारात्मक प्रभाव
पहिलो, होलीले सामाजिक एकता र सद्भाव बढाउने काम गरेको छ। विभिन्न जाति, वर्ग र समुदायका मानिसहरू एउटै स्थानमा भेला भई रंग खेल्ने परम्पराले आपसी दूरी घटाउने विश्वास गरिन्छ।
दोस्रो, यसले पुराना रिसराग बिर्सेर नयाँ सम्बन्ध सुदृढ गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। रंग लगाउने र शुभकामना साटासाट गर्ने चलनले भाइचारा र मित्रता मजबुत बनाउँछ।
तेस्रो, सांस्कृतिक संरक्षणमा पनि होलीको भूमिका महत्वपूर्ण छ। राजधानी काठमाडौंको बसन्तपुर क्षेत्रमा “चीर” गाड्ने परम्परा जस्ता अभ्यासहरूले ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान जोगाइराखेका छन्।
चौथो, आर्थिक रूपमा पनि होलीले बजार चलायमान बनाउने गरेको छ। रंग, पिचकारी, कपडा तथा मिठाइको व्यापार बढ्दा साना व्यवसायीलाई लाभ पुग्ने गरेको व्यापारीहरूको भनाइ छ।
नकारात्मक प्रभाव
यद्यपि, होलीका केही नकारात्मक पक्ष पनि देखिएका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा रासायनिक रंगको अत्यधिक प्रयोगले छाला र आँखामा समस्या देखिने गरेका छन्।
त्यस्तै, पानीको दुरुपयोग, जथाभावी लोला हान्ने तथा सवारी दुर्घटनाका घटनाले सामाजिक चिन्ता बढाएको छ। केही स्थानमा जबरजस्ती रंग लगाउने, दुर्व्यवहार गर्ने जस्ता गतिविधिले पर्वको मर्यादामा असर पार्ने गरेको गुनासो आउने गरेको छ।
सुरक्षा निकायले प्रत्येक वर्ष होलीका अवसरमा सुरक्षा व्यवस्था कडा पार्दै सुरक्षित र मर्यादित रूपमा पर्व मनाउन आग्रह गर्दै आएको छ।
समग्रमा, होलीले नेपाली समाजमा सकारात्मक सन्देश र सामाजिक एकता फैलाउने काम गरे पनि यसको मर्यादा कायम राख्न सबै पक्ष सचेत हुन आवश्यक देखिन्छ।
होली खेल्दा ध्यान दिनु पर्ने कुराहरू
नेपालमा मनाइने होली पर्व उत्साह र उमंगका साथ मनाइन्छ। तर सुरक्षित र मर्यादित रूपमा होली खेल्न केही कुरामा विशेष ध्यान दिन आवश्यक रहेको सरोकारवालाले बताएका छन्।
१. सुरक्षित रंगको प्रयोग
रासायनिक रंगको सट्टा प्राकृतिक वा छालामैत्री रंग प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। यसले छाला र आँखामा हुने एलर्जी तथा संक्रमणको जोखिम घटाउँछ।
२. जबरजस्ती नगर्नु
कसैलाई इच्छा नभए पनि जबरजस्ती रंग लगाउनु गलत मानिन्छ। होली खुशीको पर्व भएकाले सहमतिमा मात्र रंग खेल्नु आवश्यक छ।
३. पानीको बचत
अत्यधिक पानी प्रयोग नगर्नु राम्रो हुन्छ। विशेषगरी पानी अभाव भएका स्थानमा सचेत भएर पानीको सदुपयोग गर्नुपर्छ।
४. सवारी सावधानी
मदिरा सेवन गरी सवारी चलाउनु कानुनी अपराध हो। होलीका बेला दुर्घटना बढ्ने भएकाले ट्राफिक नियम पालना गर्नुपर्छ।
५. बालबालिका र वृद्धको सुरक्षा
बालबालिका तथा वृद्ध व्यक्तिलाई हानिकारक रंग वा पानीका बलुनले चोट नपुर्याउने गरी सचेत रहनुपर्छ।
६. वातावरण संरक्षण
प्लास्टिकका पिचकारी, लोला तथा फोहोर जथाभावी नफाल्ने, सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने जिम्मेवारी सबैको हो।
सुरक्षा निकाय र स्थानीय प्रशासनले प्रत्येक वर्ष मर्यादित र सभ्य रूपमा होली मनाउन आग्रह गर्दै आएका छन्। सामाजिक सद्भाव र सम्मान कायम राख्दै होली मनाएमा पर्वको वास्तविक सन्देश अझ प्रभावकारी हुने विश्वास गरिएको छ।
होली खेलिसकेपछि के गर्ने?
नेपालमा होली उत्साहका साथ मनाइएपछि स्वास्थ्य, सरसफाइ र सुरक्षामा ध्यान दिन चिकित्सक तथा सरोकारवालाले सुझाव दिएका छन्। होलीपछि अपनाउनुपर्ने मुख्य उपायहरू यसप्रकार छन्
१. छाला र कपाल सफा गर्ने
रंग खेलिसकेपछि सकेसम्म चाँडै नुहाउनु राम्रो हुन्छ। हल्का साबुन र मनतातो पानी प्रयोग गर्दा छालामा लागेको रंग सजिलै हट्छ। कपालमा तेल लगाएर श्याम्पु गर्दा रंग हटाउन सहज हुन्छ।
२. मोइस्चराइजर प्रयोग गर्ने
रासायनिक रंगले छाला सुख्खा बनाउन सक्छ। नुहाएपछि मोइस्चराइजर वा नरिवल तेल प्रयोग गर्दा छाला सुरक्षित रहन्छ।
३. आँखामा समस्या भए सावधानी
यदि आँखामा जलन भए सफा पानीले धुनु र समस्या कायम रहेमा चिकित्सकको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
४. कपडा अलग धुने
रंग लागेको कपडा अन्य कपडासँग मिसाएर नधुने। छुट्टै भिजाएर सफा गर्दा रंग सर्नबाट बच्न सकिन्छ।
५. विश्राम र पानी सेवन
होली खेल्दा थकान हुन सक्छ। पर्याप्त पानी पिउने र आराम गर्ने स्वास्थ्यका लागि आवश्यक हुन्छ।
६. वातावरण सफा राख्ने
घरआँगन वा सार्वजनिक स्थानमा भएको फोहोर सफा गर्नु सबैको जिम्मेवारी हो। यसले वातावरण स्वच्छ राख्न मद्दत गर्छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार होलीपछि उचित सरसफाइ र स्वास्थ्य सावधानी अपनाएमा पर्वको रमाइलोपन कायम राख्दै स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
