नेपालको राजनीतिक इतिहासमा करिब तीन दशक लामो कालखण्ड समेट्ने पञ्चायती शासन व्यवस्था (२०१७–२०४६) देशको शासन प्रणालीमा महत्वपूर्ण र विवादास्पद अध्यायका रूपमा चिनिन्छ। राजतन्त्रको प्रत्यक्ष नेतृत्वमा सञ्चालन भएको यो व्यवस्था बहुदलीय प्रजातन्त्रको अन्त्यपछि सुरु भएको थियो।
२०१७ साल पुष १ गते तत्कालीन राजा महेंद्र वीर विक्रम शाह ले निर्वाचित प्रधानमन्त्री बी.पी. कोइराला को सरकार विघटन गरी सत्ता आफ्नो हातमा लिए। २०१५ सालको आमनिर्वाचनपछि गठन भएको बहुदलीय सरकारलाई हटाउँदै राजाले दलविहीन पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे।
पञ्चायती व्यवस्था “दलविहीन लोकतन्त्र” को अवधारणामा आधारित थियो। यस प्रणालीमा राजनीतिक दलहरू प्रतिबन्धित थिए। देशलाई चार तहका पञ्चायतमा विभाजन गरिएको थियो:
- गाउँ पञ्चायत
- नगर पञ्चायत
- जिल्ला पञ्चायत
- राष्ट्रिय पञ्चायत
राष्ट्रिय पञ्चायत देशको केन्द्रीय विधायिका निकाय थियो, तर वास्तविक शक्ति राजासँगै केन्द्रित थियो। २०१९ सालमा “नेपालको संविधान २०१९” जारी गरियो। यस संविधानले राजालाई व्यापक अधिकार प्रदान गर्यो। मन्त्रिपरिषद् गठनदेखि राष्ट्रिय पञ्चायत भंग गर्ने अधिकारसम्म राजाको हातमा थियो। राजनीतिक दलहरूको अस्तित्व अस्वीकृत गरिएकाले विपक्षी गतिविधिहरू भूमिगत रूपमा सञ्चालन हुन्थे। पञ्चायती शासनले केही क्षेत्रमा विकास योजनाहरू अघि बढाएको दाबी गरिए पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मानव अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रतामा सीमितता आएको आरोप लाग्यो। विद्यार्थी आन्दोलन, बुद्धिजीवी तथा प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूले निरन्तर विरोध जनाइ रहे।
२०३६ सालमा जनमत संग्रह गरियो, जसमा सुधारिएको पञ्चायत र बहुदलीय व्यवस्था बीच छनोट गरिएको थियो। परिणामस्वरूप सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्था कायम गरियो, तर असन्तुष्टि कायमै रह्यो। २०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती शासनको अन्त्य गर्यो। जनताको व्यापक सहभागितापछि राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह ले बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना गर्ने घोषणा गरे। त्यसपछि २०४७ सालमा नयाँ संविधान जारी भई संवैधानिक राजतन्त्रसहितको बहुदलीय लोकतन्त्र सुरु भयो।
निष्कर्ष
पञ्चायती शासन व्यवस्था नेपालको राजनीतिक विकासक्रममा एक महत्वपूर्ण चरण थियो। यसले राजतन्त्र केन्द्रित शासन प्रणालीलाई बलियो बनायो, तर लोकतान्त्रिक अधिकार र बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई सीमित गर्यो। २०४६ सालको परिवर्तनपछि नेपालले नयाँ राजनीतिक मार्ग रोज्दै लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई अघि बढायो।
